Файласуфлардан бири айтган экан: «Биз жуда кўп нарсани биламиз, шунинг озроқ қисмини тушунамиз ва янада озроқ қисмига амал қиламиз».
Ҳақиқатан ҳам бу сўзлар замирида мазмун моҳият бор. Хусусан, тўй-ҳашамлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимларда ортиқча дабдабабозлик ва исрофгарчиликка йўл қўймаслик лозимлигини барчамиз яхши англаймиз.
Президентимизнинг 1998 йил 28 октябрдаги «Тўй-ҳашамлар, оилавий тантаналар, маърака маросимлари, марҳумлар хотирасига бағишланган тадбирларни тартибга солиш тўғрисида»ги фармони қабул қилингач, бу борадаги тарғибот ва ташвиқот ишларининг кўлами янада кенгайди. Оммавий ахборот воситаларида манманликка берилиш, сарф-харажатларни меъёридан оширишнинг салбий оқибатлари батафсил ёритиб борилди. Корхона ва ташкилотларда уюштирилаётган маънавий-маърифий тадбирлар ва давра суҳбатларида ҳам бу масалага алоҳида эътибор қаратилди.
Таассуфки, ким ўзарга қилинаётган тўйлар пойгаси ҳамон учраб турибди. Афтидан, бу муаммонинг илдизи жуда чуқур кетган кўринади. Чунончи, буюк маърифатпарвар адиб Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг қайдномаларида ҳам тўй ва аза маросимлари тараққиётни орқага тортадиган омиллардан экани алоҳида қайд этилади. Ваҳоланки, ўша пайтларда наҳорги ошларга бир неча юзлаб одам чақирилмаган. «Никоҳ кечаси», «Қиз базми», «Чарлар» каби маросимлар, келин-куёвни «Лимузин»да сайр қилдиришдек турли хил удумлар ҳали тарқалиб улгурмаган эди.
Мана, орадан шунча вақт ўтибдики, бу муаммо тўла-тўкис ўз ечимини топганича йўқ. Аксинча, баъзи тўй-ҳашамлар миллий қадриятларимиз ва муқаддас динимизга ёт бошқа урф-одатлар билан ҳам кун сайин «бойиб» борди.
Келинг, бу каби ҳолатларда оддий томашабин ёки бевосита ижрочига айланиб қолмаслик учун уни қандай бартарф этиш зарурлиги ҳақида чуқурроқ ўйлаб кўрсак.
Одамлар орасида тарқалаётган расм-русумларда энг минимал харажатларнинг қанча бўлиши ҳақидаги ўзига хос ёзилмаган қоидалар мавжуд.
Бу қоидалар нималардан иборат?
Фараз қилайлик, сиз ўғлингизни уйлантириш ниятида юрибсиз. Удум бўйича фарзандингизга муносиб қизнинг уйига совчи юбориш керак. Кейин эса бўлажак келин-куёвларнинг расмий учрашуви уюштирилади. (Айтишларича, буям урф-одатларимиздан эмиш). Бунинг учун ўғлингиз келин бўлмишга камида 600 минг сўмлик тилла тақинчоқ совға қилиши шарт. Ўзбекнинг тўйи бир йиллик тайёргарликсиз бўлмайди, албатта. Шундай қилиб, навбат тоғора алмашишга келади. Бир қарашда арзимасдек туюлган бу жараёнда сиз ҳам, қудангиз ҳам анча чиқимдор бўлиб қоласиз. Ахир ким ҳам бўлажак қудаси олдида камбағал ёки хасис бўлиб кўринишни истайди.
Бундан ташқари, келинга жўнатиладиган сарполарга ҳам отнинг калласидай маблағ сарфлашингиз шарт. Чунки сиз юборган кийим-кечаклар эртага қудангиз яшайдиган маҳалла аҳлига «сеп ёйди» маросимида кўрсатилади. Ўз-ўзидан келадиган бундай обрў олдида пул кўзга кўринармиди?! Ноилож чидайсиз.
Ва ниҳоят тўйга ҳам етиб келдик. Дастлаб қудангиз дастурхон ёзиб, элга ош бериши керак. Бунинг харажати ҳам, албатта, сизнинг зиммангизга тушади. Агар бўлажак келинингиз эркатойроқ бўлса, «қиз базми», деб номланган тадбир ҳам уюштирилади. Албатта, сиз бунга эътироз билдириб, ўз маблағингизни тежамоқчи бўласиз. Шунда қуда тарафнинг сахийлиги тутиб, бу маросимни ўз ҳисобидан ўтказиб юборади. Сиз эса «никоҳ кечаси»ни ундан яхшироқ қилиб ўтказишга мажбур бўласиз. Ҳартугул одамлар нима дейди, деган истиҳолага борасиз-да. Наҳорги ош ва «никоҳ кечаси» учун бир ресторанни ижарага оласиз. Ҳар бир маросимга камида 300 нафар одам айтмасангиз, шунча қилган харажатларингиз бир пул бўлиб, маҳалла-кўй олдида сариқ чақалик обрўйингиз қолмайди. (Бу менинг эмас, одамларнинг, янаям аниқроғи, ўзингизнинг фикрингиз).
Тўйхона эгаси инсоф қилса, ҳар бир меҳмон учун 20 минг сўм тўлашингиз кераклигини, шунда ҳам баъзи масаллиқларни ўзингиз олиб келишингизни айтади. Шундай қилиб, бир кунда бўладиган иккита маросимнинг «ихчамгина» ўтиши учун салкам 20 миллион сўмнинг баҳридан ўтишингиз керак бўлади.
Ўғлингиз ҳозир қўшиқлари «хит» бўлаётган фалончи артистларнинг мухлиси. Ҳаётида бир марта бўладиган тўйида шуларнинг хизмат қилишини истайди. Аммо уларнинг «бирров»га келиб кетиши ҳам текинга эмас. Агарда бирорта таниқли бошловчи олиб келмоқчи бўлсангиз, у билан ҳам чет эл валютасида муомала қилишингиз керак бўлади. Келин-куёв базм бошланишидан аввал шаҳар кўчаларини «Лимузин»да айланиши шарт. Бу узунчоқ машинанинг эгаси эса «бирров»га келиб кетадиган артистлардан кўпроқ ҳақ олади.
Келинингизнинг бўйига мос келин кўйлакнинг ижараси «бор-йўғи» 2 миллион сўм экан. Арзонроғини кийса бўлмайдими, дейишга ҳаққингиз йўқ. Чунки қудангиз чет элнинг қиммат мебелларидан олиб беришни ваъда қилган.
Буни қарангки, ўзимизнинг карнай-сурнайчилар ҳам анойи эмас экан. Қуда тарафдан келадиган меҳмонларни тўйхонага олиб келиш ва яна уй-уйларига элтиб қўядиган автобус харажати ҳам сизнинг ҳисобингиздан амалга оширилади.
Мана энди ўзингиз хомчўт қилиб кўринг битта тўйга қанча маблағ кетишини. Кейин эса қудангизнинг ташвишлари бошланади. «Чарлар» деган ғалати маросим салкам катта тўйга айланиб кетади. Шунда келин тараф қизининг сепига нима берганини кўпчиликка эълон қилади. Бошқача айтганда, 10 сўмлик буюмни 20 сўмлик қўшимча маросим билан топширади.
Албатта, юқоридаги мисолларимиз Тошкент шаҳридаги расм-русумлар билан чекланган. Бизнингча, мамлакатимизнинг бошқа ҳудудларида ҳам шунга ўхшаш ҳолатлар учраб туради.
Шундай экан, ёш оиланинг ўзини ўнглаб олишига ёрдам бермайдиган, аксинча, уларнинг оёғига тушов бўладиган бундай одатларни тартибга солиш, лозим бўлса, баъзиларидан бутунлай воз кечиш ҳақида жиддийроқ ўйлаб кўриш вақти келди.
Бизнингча, «қиз базми» ва «чарлар»ни ўтказишнинг умуман зарурати йўқ. Ҳар иккала тарафнинг ош бериши ҳам шарт эмас. Икки ёшнинг тақдири қўшилаётганини элга маълум қилиш учун «Никоҳ кечаси»нинг ўзи етарли. Шунда ҳам ушбу базмга юзлаб одамни чақирмаслик лозим. Қолаверса, «Лимузин», карнай-сурнай ва тоғора алмашиш кабиларни одатимиздан чиқариб ташлаш ҳам мақсадга мувофиқ. Қисқа қилиб айтганда, бир кунлик тўйларни шу даражага олиб келишимиз керакки, унинг ҳаражати бутун умр тўй қилиш орзусида юрган ота-онага оғир келмасин. Энг муҳими, оила қуришни ният қилиб, хотини ва фарзандларининг эртанги куни учун жавобгарликни бўйинига олаётган бўлажак куёв ўша маблағни ўзи ишлаб топсин. Агар келин оқ либос киймасдан «никоҳ кеча»сига чиқишдан уялса, марҳамат, ижара пулини ҳам (ота-онасидан ёрдам олмасдан) ўзи тўласин.
Зеро, бу талаблар ёшларнинг турмушга тайёрлигининг ўзига хос мезони ҳам бўларди. Йигит ҳам, қиз ҳам муайян касбни эгаллаб, пул топа бошлагандан сўнггина оила қуриш ҳақида ўйлай бошлайди.
Ана шунда қудалар орасидаги мутаносиблик бирламчи омилга айланмас, тўйдан олдинги ва кейинги кўплаб дилхираликларнинг олди олинган бўларди.
Албатта, бу тавсияларимизни ҳаётга татбиқ этиш осон бўлмаслиги аниқ. Ҳаракатлар одатга, одатлар қадриятга айланади деганларидек, юқорида санаганларимиз аллақачон одамлар онгида мажбурият сифатида шаклланиб бўлган. Бунинг учун ҳар бир маҳалла фуқаролар йиғинида тўйга сарфланадиган харажатнинг максимал миқдори белгиланган қоидалар қабул қилиш керак. Ва уларнинг ижросини таъминаш борасида қатъий жамоатчилик назорати ўрнатиш лозим бўлади. Зеро, Президентимизнинг махсус фармонида ҳам маҳаллаларга катта имтиёзлар берилган.
Элбек ЖУМАНОВ,
журналист.
Ҳақиқатан ҳам бу сўзлар замирида мазмун моҳият бор. Хусусан, тўй-ҳашамлар, оилавий тантаналар, маърака ва маросимларда ортиқча дабдабабозлик ва исрофгарчиликка йўл қўймаслик лозимлигини барчамиз яхши англаймиз.
Президентимизнинг 1998 йил 28 октябрдаги «Тўй-ҳашамлар, оилавий тантаналар, маърака маросимлари, марҳумлар хотирасига бағишланган тадбирларни тартибга солиш тўғрисида»ги фармони қабул қилингач, бу борадаги тарғибот ва ташвиқот ишларининг кўлами янада кенгайди. Оммавий ахборот воситаларида манманликка берилиш, сарф-харажатларни меъёридан оширишнинг салбий оқибатлари батафсил ёритиб борилди. Корхона ва ташкилотларда уюштирилаётган маънавий-маърифий тадбирлар ва давра суҳбатларида ҳам бу масалага алоҳида эътибор қаратилди.
Таассуфки, ким ўзарга қилинаётган тўйлар пойгаси ҳамон учраб турибди. Афтидан, бу муаммонинг илдизи жуда чуқур кетган кўринади. Чунончи, буюк маърифатпарвар адиб Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг қайдномаларида ҳам тўй ва аза маросимлари тараққиётни орқага тортадиган омиллардан экани алоҳида қайд этилади. Ваҳоланки, ўша пайтларда наҳорги ошларга бир неча юзлаб одам чақирилмаган. «Никоҳ кечаси», «Қиз базми», «Чарлар» каби маросимлар, келин-куёвни «Лимузин»да сайр қилдиришдек турли хил удумлар ҳали тарқалиб улгурмаган эди.
Мана, орадан шунча вақт ўтибдики, бу муаммо тўла-тўкис ўз ечимини топганича йўқ. Аксинча, баъзи тўй-ҳашамлар миллий қадриятларимиз ва муқаддас динимизга ёт бошқа урф-одатлар билан ҳам кун сайин «бойиб» борди.
Келинг, бу каби ҳолатларда оддий томашабин ёки бевосита ижрочига айланиб қолмаслик учун уни қандай бартарф этиш зарурлиги ҳақида чуқурроқ ўйлаб кўрсак.
Одамлар орасида тарқалаётган расм-русумларда энг минимал харажатларнинг қанча бўлиши ҳақидаги ўзига хос ёзилмаган қоидалар мавжуд.
Бу қоидалар нималардан иборат?
Фараз қилайлик, сиз ўғлингизни уйлантириш ниятида юрибсиз. Удум бўйича фарзандингизга муносиб қизнинг уйига совчи юбориш керак. Кейин эса бўлажак келин-куёвларнинг расмий учрашуви уюштирилади. (Айтишларича, буям урф-одатларимиздан эмиш). Бунинг учун ўғлингиз келин бўлмишга камида 600 минг сўмлик тилла тақинчоқ совға қилиши шарт. Ўзбекнинг тўйи бир йиллик тайёргарликсиз бўлмайди, албатта. Шундай қилиб, навбат тоғора алмашишга келади. Бир қарашда арзимасдек туюлган бу жараёнда сиз ҳам, қудангиз ҳам анча чиқимдор бўлиб қоласиз. Ахир ким ҳам бўлажак қудаси олдида камбағал ёки хасис бўлиб кўринишни истайди.
Бундан ташқари, келинга жўнатиладиган сарполарга ҳам отнинг калласидай маблағ сарфлашингиз шарт. Чунки сиз юборган кийим-кечаклар эртага қудангиз яшайдиган маҳалла аҳлига «сеп ёйди» маросимида кўрсатилади. Ўз-ўзидан келадиган бундай обрў олдида пул кўзга кўринармиди?! Ноилож чидайсиз.
Ва ниҳоят тўйга ҳам етиб келдик. Дастлаб қудангиз дастурхон ёзиб, элга ош бериши керак. Бунинг харажати ҳам, албатта, сизнинг зиммангизга тушади. Агар бўлажак келинингиз эркатойроқ бўлса, «қиз базми», деб номланган тадбир ҳам уюштирилади. Албатта, сиз бунга эътироз билдириб, ўз маблағингизни тежамоқчи бўласиз. Шунда қуда тарафнинг сахийлиги тутиб, бу маросимни ўз ҳисобидан ўтказиб юборади. Сиз эса «никоҳ кечаси»ни ундан яхшироқ қилиб ўтказишга мажбур бўласиз. Ҳартугул одамлар нима дейди, деган истиҳолага борасиз-да. Наҳорги ош ва «никоҳ кечаси» учун бир ресторанни ижарага оласиз. Ҳар бир маросимга камида 300 нафар одам айтмасангиз, шунча қилган харажатларингиз бир пул бўлиб, маҳалла-кўй олдида сариқ чақалик обрўйингиз қолмайди. (Бу менинг эмас, одамларнинг, янаям аниқроғи, ўзингизнинг фикрингиз).
Тўйхона эгаси инсоф қилса, ҳар бир меҳмон учун 20 минг сўм тўлашингиз кераклигини, шунда ҳам баъзи масаллиқларни ўзингиз олиб келишингизни айтади. Шундай қилиб, бир кунда бўладиган иккита маросимнинг «ихчамгина» ўтиши учун салкам 20 миллион сўмнинг баҳридан ўтишингиз керак бўлади.
Ўғлингиз ҳозир қўшиқлари «хит» бўлаётган фалончи артистларнинг мухлиси. Ҳаётида бир марта бўладиган тўйида шуларнинг хизмат қилишини истайди. Аммо уларнинг «бирров»га келиб кетиши ҳам текинга эмас. Агарда бирорта таниқли бошловчи олиб келмоқчи бўлсангиз, у билан ҳам чет эл валютасида муомала қилишингиз керак бўлади. Келин-куёв базм бошланишидан аввал шаҳар кўчаларини «Лимузин»да айланиши шарт. Бу узунчоқ машинанинг эгаси эса «бирров»га келиб кетадиган артистлардан кўпроқ ҳақ олади.
Келинингизнинг бўйига мос келин кўйлакнинг ижараси «бор-йўғи» 2 миллион сўм экан. Арзонроғини кийса бўлмайдими, дейишга ҳаққингиз йўқ. Чунки қудангиз чет элнинг қиммат мебелларидан олиб беришни ваъда қилган.
Буни қарангки, ўзимизнинг карнай-сурнайчилар ҳам анойи эмас экан. Қуда тарафдан келадиган меҳмонларни тўйхонага олиб келиш ва яна уй-уйларига элтиб қўядиган автобус харажати ҳам сизнинг ҳисобингиздан амалга оширилади.
Мана энди ўзингиз хомчўт қилиб кўринг битта тўйга қанча маблағ кетишини. Кейин эса қудангизнинг ташвишлари бошланади. «Чарлар» деган ғалати маросим салкам катта тўйга айланиб кетади. Шунда келин тараф қизининг сепига нима берганини кўпчиликка эълон қилади. Бошқача айтганда, 10 сўмлик буюмни 20 сўмлик қўшимча маросим билан топширади.
Албатта, юқоридаги мисолларимиз Тошкент шаҳридаги расм-русумлар билан чекланган. Бизнингча, мамлакатимизнинг бошқа ҳудудларида ҳам шунга ўхшаш ҳолатлар учраб туради.
Шундай экан, ёш оиланинг ўзини ўнглаб олишига ёрдам бермайдиган, аксинча, уларнинг оёғига тушов бўладиган бундай одатларни тартибга солиш, лозим бўлса, баъзиларидан бутунлай воз кечиш ҳақида жиддийроқ ўйлаб кўриш вақти келди.
Бизнингча, «қиз базми» ва «чарлар»ни ўтказишнинг умуман зарурати йўқ. Ҳар иккала тарафнинг ош бериши ҳам шарт эмас. Икки ёшнинг тақдири қўшилаётганини элга маълум қилиш учун «Никоҳ кечаси»нинг ўзи етарли. Шунда ҳам ушбу базмга юзлаб одамни чақирмаслик лозим. Қолаверса, «Лимузин», карнай-сурнай ва тоғора алмашиш кабиларни одатимиздан чиқариб ташлаш ҳам мақсадга мувофиқ. Қисқа қилиб айтганда, бир кунлик тўйларни шу даражага олиб келишимиз керакки, унинг ҳаражати бутун умр тўй қилиш орзусида юрган ота-онага оғир келмасин. Энг муҳими, оила қуришни ният қилиб, хотини ва фарзандларининг эртанги куни учун жавобгарликни бўйинига олаётган бўлажак куёв ўша маблағни ўзи ишлаб топсин. Агар келин оқ либос киймасдан «никоҳ кеча»сига чиқишдан уялса, марҳамат, ижара пулини ҳам (ота-онасидан ёрдам олмасдан) ўзи тўласин.
Зеро, бу талаблар ёшларнинг турмушга тайёрлигининг ўзига хос мезони ҳам бўларди. Йигит ҳам, қиз ҳам муайян касбни эгаллаб, пул топа бошлагандан сўнггина оила қуриш ҳақида ўйлай бошлайди.
Ана шунда қудалар орасидаги мутаносиблик бирламчи омилга айланмас, тўйдан олдинги ва кейинги кўплаб дилхираликларнинг олди олинган бўларди.
Албатта, бу тавсияларимизни ҳаётга татбиқ этиш осон бўлмаслиги аниқ. Ҳаракатлар одатга, одатлар қадриятга айланади деганларидек, юқорида санаганларимиз аллақачон одамлар онгида мажбурият сифатида шаклланиб бўлган. Бунинг учун ҳар бир маҳалла фуқаролар йиғинида тўйга сарфланадиган харажатнинг максимал миқдори белгиланган қоидалар қабул қилиш керак. Ва уларнинг ижросини таъминаш борасида қатъий жамоатчилик назорати ўрнатиш лозим бўлади. Зеро, Президентимизнинг махсус фармонида ҳам маҳаллаларга катта имтиёзлар берилган.
Элбек ЖУМАНОВ,
журналист.
